W końcowych rozdziałach Thrones of the Invisible (Trony niewidzialnego) dowodzę, że to, co stawiamy na najwyższym miejscu, zdradza się nie tyle przez nasze deklaracje, ile przez to, czemu pozwalamy pochłaniać nasze dni. Moja teza jest tam celowo prosta: najgłębszą miarą życia nie jest to, jak wysoko ktoś wspina się w zewnętrznym porządku, lecz jak daleko rośnie wewnętrznie — w mądrości, cierpliwości, współczuciu, w zdolności do miłości. Nazywam to wewnętrznym postępem i upieram się, że nie może on unosić się w oderwaniu od warunków materialnych. Potrzebuje tego, co nazwałem zewnętrzną równowagą: jedzenia, schronienia, odpoczynku, godności oraz jednego warunku, który współczesne życie ukrywa niemal całkowicie przed wzrokiem — nieprzerwanego czasu i niepodzielnej uwagi. „Jeśli każda godzina jest zmonetyzowana, każda cisza najechana, każde spojrzenie przyciągane ku powiadomieniom i wytworzonej pilności — pisałem — życie wewnętrzne cieńieje”. Ograniczenia w rozmyślnym zbieraniu uwagi nie są luksusem dla nielicznych. Są warunkiem wstępnym, by ktokolwiek mógł stać się w pełni człowiekiem.

Wnoszę tę wizję do tegomiesięcznych wiadomości, ponieważ po raz pierwszy w moim dorosłym życiu rządy w całym demokratycznym świecie zachowują się tak, jakby uwaga dzieci była czymś wartym prawnej ochrony. Cieszy mnie ten odruch. Nie ufam natomiast niemal niczemu w jego wykonaniu.

Fala, która przetoczyła się przez każdy region naraz

Zbieżność w czasie jest niezwykła. 22 lipca obie izby francuskiego parlamentu uchwaliły daleko idący zakaz korzystania z mediów społecznościowych dla dzieci poniżej piętnastego roku życia — pierwszy tak powszechny zakaz w Unii Europejskiej — powiązany z zakazem używania telefonów w szkołach. Dziewięć dni wcześniej przewodnicząca Komisji Ursula von der Leyen powiedziała na konferencji prasowej w Brukseli, że UE potrzebuje „ograniczeń dostosowanych do wieku”, powołując się na panel ekspertów, który zalecił nadzorowany, ograniczony czasowo dostęp poniżej trzynastu lat i całkowity brak ekranów poniżej trzech. Dania zgodziła się objąć zakazem osoby poniżej piętnastu lat; Hiszpania w lutym podniosła próg do szesnastu lat z kontrolą wieku, którą jej ministrowie opisali jako „nie tylko okienka do zaznaczenia, lecz rzeczywiste, działające bariery”; Portugalia przyjęła własne ustawodawstwo dotyczące osób poniżej szesnastego roku życia.

Świat anglojęzyczny podąża tym samym torem. Pionierski australijski zakaz dla osób poniżej szesnastu lat wszedł w życie w grudniu i stał się od tego czasu przestrogą: lipcowe badanie wykazało, że testerzy założyli pięćdziesiąt kont, a o dowód wieku poproszono ich niemal przy żadnym z nich, podczas gdy wcześniejszy raport pokazał, że około siedemdziesiąt procent dzieci zachowało swoje konta. Niezrażony tym premier Nowej Zelandii Christopher Luxon potwierdził, że jego rząd wprowadzi przepisy przed wyborami, a Wielka Brytania przygotowuje coś, co komentatorzy nazywają wersją „Australia plus”, badając zarazem, czy weryfikacja wieku w TikToku w ogóle działa.

Azja i Ameryka Łacińska nie są widzami. Korea Południowa wpisała szkolny zakaz telefonów do prawa krajowego, obowiązujący od nadchodzącego roku szkolnego. Brazylijski Cyfrowy Statut Dziecka i Nastolatka — Cyfrowa ECA — wszedł w życie w marcu, wymagając „skutecznej i wiarygodnej” weryfikacji wieku i grożąc grzywnami idącymi w dziesiątki milionów. Tylko w Republice Południowej Afryki usłyszałem inny ton: minister komunikacji Solly Malatsi argumentował w lipcu, że jego kraj powinien raczej pogłębiać kompetencje cyfrowe rodziców i szkół, niż naśladować to, co nazwał niewykonalnymi zakazami wiekowymi.

Gdzie relacje się zgadzają, a gdzie po cichu się rozchodzą

Kiedy czyta się doniesienia z kilkunastu krajów, zbieżność uderza. Niemal każde ujęcie prasowe — francuskie, duńskie, koreańskie, australijskie, brazylijskie — wychodzi od tego samego założenia: to dziecko jest problemem, którym trzeba zarządzać, a dźwignią jest wiek, w którym włącza się dostęp. Spory, które trafiają na czołówki, to spory o liczbę na pokrętle. Trzynaście w Brukseli, piętnaście w Paryżu i Kopenhadze, szesnaście w Madrycie, Lizbonie, Canberze i Wellington. Debatę przedstawia się jako starcie ochrony z wolnością, a każdy rząd prezentuje twardszy próg jako twardszy akt troski.

Rozbieżności są bardziej wymowne niż liczby. We Francji lewicowy blok Francja Nieujarzmiona sprzeciwił się ustawie, argumentując, że położyłaby ona kres anonimowości w sieci i jest prawdopodobnie niewykonalna. W Korei Południowej bardziej postępowy związek nauczycieli odmówił poparcia szkolnego zakazu, ostrzegając, że może on naruszać prawa uczniów. W Hiszpanii nawet założyciel Telegrama ostrzegał, że obowiązkowa weryfikacja wieku oddaje państwu większą kontrolę nad tym, co ludzie mogą czytać. A w Nowej Zelandii krytycy zwrócili uwagę na niewygodną prawdę: każda działająca metoda weryfikacji wieku dziecka będzie w praktyce dryfować w stronę tożsamości cyfrowej dla wszystkich. Minister z RPA ujął problem egzekwowania najdosadniej: większość platform nie ma miejscowej obecności prawnej, a wiele dzieci i tak korzysta z urządzenia dorosłego.

Tron, którego nikt nie nazywa

W tym właśnie miejscu argument mojej książki uderza w cały międzynarodowy konsensus. Każde z tych praw reguluje dziecko. Niemal żadne nie reguluje ekstrakcji. Model biznesowy, który dla zysku zbiera uwagę młodego człowieka — silnik rekomendacji dostrojony tak, by maksymalizować czas spędzony na platformie — pozostaje niemal nietknięty. W istocie racjonujemy dostęp do jednorękiego bandyty, pozostawiając samą maszynę, jej harmonogram wypłat i jej właścicieli poza wszelkim pytaniem.

W rozdziałach Thrones of the Invisible poświęconych władzy algorytmów opisałem nastolatkę otwierającą telefon i czującą, że „wędruje swobodnie przez wiadomości, żarty, plotki, muzykę i reklamy, podczas gdy niewidzialny system po cichu zwęża korytarz, którym może poruszać się jej uwaga”. Dowodziłem, że wcześniejsze formy boskiej władzy budowały świątynie i katedry, by gromadzić uwagę i kształtować wiarę, a dziś „strumień treści w telefonie często pełni podobną funkcję, a kod odgrywa rolę reżysera sceny”. Strumień jest ołtarzem naszej epoki. To, co robią te prawa, to zakaz wstępu dzieci do katedry, dopóki nie skończą piętnastu lat — przy jednoczesnym pozostawieniu katedry na miejscu, z nietkniętymi bodźcami, czekającej na urodziny, które wpuszczą je do środka.

To powtarzający się ruch, który prześledziłem przez całą historię boskiej władzy: porządek, który wytwarza ranę, a następnie sprzedaje nam zarządzanie jej objawami. Szkoda dla zdrowia psychicznego jest realna — francuski państwowy nadzór zdrowia publicznego orzekł, że media społecznościowe szkodzą nastolatkom, zwłaszcza dziewczętom — ale w rozdziale o medykalizacji zmagań ostrzegałem przed traktowaniem urazu strukturalnego jako prywatnej dolegliwości. Gdy system jest zaprojektowany tak, by przechwytywać uwagę, a dziecko nie potrafi oderwać wzroku, uczciwe pytanie nie brzmi „jak nie wpuścić dziecka?”, lecz „dlaczego w ogóle pozwalamy komukolwiek budować taką maszynę — dla dzieci czy dla reszty z nas?”.

Kto ponosi koszt

Moja książka oferuje mały instrument akurat na tę chwilę — cztery pytania, które zadaję każdemu projektowi: Co dzieje się z człowiekiem? Jakie warunki uwagi, zależności czy przewidywalności tworzy? Kto ponosi koszt jego wydajności? Jakiemu bogu naprawdę służy — widoczności czy kontroli; trosce czy pochwyceniu?

Zastosuj trzecie pytanie do fali weryfikacji wieku, a obraz ciemnieje. Aby udowodnić, że dziecko jest dzieckiem, system musi w zasadzie sprawdzić każdego. W ponad dwudziestu jurysdykcjach Stanów Zjednoczonych oznacza to już przesyłanie rządowych dokumentów tożsamości lub poddawanie się skanom twarzy przed wejściem do dużych części internetu; obrońcy prywatności słusznie nazywają to systemami nadzoru sprzedawanymi jako ochrona dzieci. Unia Europejska pilotuje czystszą drogę — portfel wykorzystujący dowody o wiedzy zerowej, który zwraca jedynie sygnał „powyżej 18 lat” — i mam nadzieję, że to on zwycięży. Ale grawitacja polityczna ciągnie ku wersji surowszej, w której ceną ochrony młodych jest trwała warstwa tożsamości wiążąca nazwisko każdego dorosłego z każdą odwiedzaną przez niego stroną. Ten koszt spada na ofiarę przemocy domowej, na dziennikarza, na dysydenta — właśnie na tych ludzi, których anonimowość jest dobrem wspólnym.

I tak dochodzimy do wzorca, który moja książka przewiduje. W obliczu realnej szkody wyrządzonej przez ekonomię uwagi, z którą odmówiliśmy się zmierzyć, sięgamy nie po równowagę, która ograniczyłaby zbieranie u źródła, lecz po nową maszynerię sortowania i identyfikacji — po sam aparat przewidywania, rankowania i rejestrowania, przed którego rozrostem przestrzegałem przez całe rozdziały. Lekarstwo grozi przedłużeniem choroby.

Nie sądzę, by odpowiedzią było nierobienie niczego. Zewnętrzna równowaga to realna praca, a cichsza reforma Korei Południowej — ochrona wspólnych, wolnych od telefonów godzin klasy, tak by uwaga mogła odpocząć i zgęstnieć — jest bliższa mojej wizji niż jakikolwiek ogólnokrajowy zakaz, ponieważ zmienia warunek, a nie tylko zamyka bramę. Ale głębsze zadanie to takie, którego żaden parlament w tym miesiącu nie zechciał nazwać. Zanim rozstrzygniemy, w jakim wieku dziecko może wejść, powinniśmy zapytać, jakim prawem komukolwiek wolno w ogóle dla zysku zbierać uwagę istoty ludzkiej. Oto tron za tronem. Dopóki go nie zakwestionujemy, będziemy wciąż podnosić most zwodzony, pozostawiając zamek dokładnie takim, jaki jest — i nazywając to troską.